Kemeri 1937 als bezinning

Het lot van de deelnemers

 

RECENTE AANWINSTEN (4)

 

- De gevolgen van de oorlog

- Het lot van de deelnemers aan Kemeri 1937

- Het toernooiboek

 

op deze site meer schaak- en ander nieuws: www.tomsschaakboeken.nl

 

 

De gevolgen van de oorlog

 

04.05.09 dodenherdenking

 

Wat weten we eigenlijk van de Baltische nieuwe lidstaten. Estland, Letland, Litouwen. Riga, Tallin. Maar verder?

We weten iets van de verschrikkingen die de inwoners van deze landen hebben ondergaan tijdens afwisselende bezettingen door Stalin, Hitler en weer de Sovjet Unie, de laatste keer tot 1991. De verhoudingen met Rusland zijn op z’n minst moeizaam.

 

Weet u namen van inwoners? Ja, wij schakers kennen Keres en Tal natuurlijk, Nimzowitsj en speler/eindspelcomponist Mattison. Sommigen van ons kennen nog andere schakers, maar verder blijven we het antwoord schuldig.

 

We gaan terug naar 1937. In Kemeri (Letland), een kuuroord aan de golf van Riga, wordt een groot internationaal schaaktoernooi gehouden. Het is sterk bezet en vijf van de deelnemers aan het AVRO-toernooi van een jaar later, doen hier mee: Aljechin, Fine, Reshevsky, Flohr en Keres.

Euwe en Botwinnik moeten wegens “drukke werkzaamheden” afzeggen.

Andere kopstukken: Stahlberg, Tartakower, Böök de Fin, en onze landgenoot Landau. Aangevuld met enkele Baltische meesters, waaronder de niet onbekende Petrov, Mikenas en Feigin, is dit een respectabele lijst.

 

Het is niet zomaar een groep schakers; wie de namen aandachtig bekijkt realiseert zich dat veel van deze mannen spoedig de gevolgen van de komende oorlog zullen ervaren.

 

Van een aantal van de achttien deelnemers is bekend wat hen is overkomen en hoe hun leven na het toernooi is verlopen; e.e.a. is hieronder te lezen.

 

Andere spelers worden niet genoemd. Dat zijn o.a. de Amerikanen Fine en Reshevsky en de Zweed Stahlberg die in hun veilige thuisland zijn verbleven. Van enkelen is mij niets of heel weinig bekend.

 

Het landentoernooi in Buenos Aires 1939, waar het grootste deel van de schaakelite bijeen was voor de Olympiade, toen de oorlog uitbrak, was wellicht een meer voor de hand liggend uitgangspunt geweest om het lot van schakers in die tijd te volgen. Maar bij het doorbladeren van het toernooiboek van Kemeri 1937 werd ik geconfronteerd met namen van schakers van wie het leven ingrijpend door de oorlog is bepaald of beïnvloed. De onderstaande verhalen hebben geen commentaar nodig.

 

 

Het lot van de deelnemers aan Kemeri 1937

 

 

Alexander Aljechin (31.10.1892 – 24.03.1946)

Het is wat vreemd om met Aljechin te beginnen. Zijn rol in de oorlog is op z’n minst dubieus. Deelnemen aan toernooien of het spelen van matches in door Duitsland bezette of geannexeerde gebieden was een meer voorkomend verschijnsel. Euwe, Keres en Stoltz  hebben dat ook gedaan.

Er zijn al heel wat pennen in beweging gekomen om commentaar te leveren op de antisemitische artikelen die in de oorlogstijd door Aljechin zijn of zouden zijn geschreven. Ook zijn eigen verweer is bekend.

In het allereerste nummer van het Tijdschrift in Oktober 1945 wordt gewag gemaakt de bezwarende artikelen. Enkele reacties daarop o.a.  van Dr. M. Euwe, die met Aljechin de laatste WK tweekamp voor de oorlog speelde, zijn in het decembernummer van 1945 opgenomen.

Hier zullen we er niet verder op ingaan, er is voldoende materiaal beschikbaar, bv. in “Max Euwe, biografie van een wereldkampioen”, hoofdstuk X. Oorlogsjaren, blz. 346 e.v.

Aljechin overleed in Portugal in 1946 en is in 1956 op Montparnasse in Parijs herbegraven.

The Oxford Companian to Chess van Hooper & Whyld, 1987, vermeldt: “He had written of Morphy ‘the man who born too soon’ and of Pillsbury ‘the man who born too late’, Alekhine died at the right time”, nl. in het besef dat hij het tegen de jongere generatie zou moeten afleggen. De dag voor zijn sterven ontving hij van de Britse Schaakbond een telegram waarin een match met hem om de wereldtitel tegen Botwinnik werd bevestigd.

 

o-o-o-o-o-o-o

 

Movsas Feigin (28.02.1908 11.08.1950)

Movsas Feigin, een Lets schaakspeler.

In 1939 is hij opgenomen in het Letse team voor de Olympiade in Buenos Aires. Sport en politiek hebben alles met elkaar te maken.

1 september 1939 is een cruciale datum:

-  Duitsland rukt Polen binnen, het begin van de Tweede Wereld-oorlog.

- In Buenos Aires begint de Schaakolympiade met deelname van o.a. Duitsland, Polen en Tsjechië. Ook voor de schaakwereld zijn de gebeurtenissen in Europa een drama.

 

Na afloop zijn veel deelnemers weer naar huis gegaan. Maar er is ook een heel contingent in Zuid Amerika gebleven. De bekendste is de Pool Najdorf die met o.a. de Oostenrijkse/Duitser Eliskases, de voor Palestina spelende Czerniak, en Feigin het “zekere” boven het onzekere kozen. Feigin en andere Joodse schakers hadden in Europa niets meer te verwachten.

Feigin is in 1950 in Buenos Aires overleden.

 

Van de Nederlandse delegatie is de jonge schaker De Ronde achtergebleven.

Tim Krabbé heeft op zijn site Tim Krabbé’s Chess Curiosities een boeiend artikel over hem staan, onder de titel:

De RondeNN   A Dutch immortal unearthed

 

o-o-o-o-o-o-o

 

Salo Flohr (21.11.1908 – 18.07.1983)

Geboren in een Joodse familie in een deel van Oostenrijk/Hongarije dat nu tot de Oekraïne behoort, werden Salo en zijn broer al jong wees, in WOI after his parents were killed in a massacre (Wikipedia). Flohr vluchtte naar Tsjecho-Slowakije en vestigde al snel naam als uitstekend schaakspeler.

In 1938 werd zijn nieuwe land bezet door de Duitsers en Flohr bleef als vluchteling voorlopig in Nederland. Later ging hij naar Zweden en met de hulp van Botwinnik kon hij naar de Sovjet Unie uitwijken. Waren zijn resultaten gedurende het laatste jaar (AVRO 1938) matig, in 1939 won hij weer: Kemeri 1939 en Moskou-Leningrad 1939.

In Kemeri 1937 deelde hij overigens de eerste plaats.

Hij speelde veel in Nederland. Direct na de oorlog was hij er weer bij in Groningen 1946 en in 1969 speelde hij nog met Euwe, Opocenski en Hans Müller in een Réti-herdenkingstoernooi in Bladel. Zijn drie partijen daar werden – uiteraard – remise.

Verschillende schaaksites besteden aandacht aan Salo Flohr:

Bouwmeester op de site van schaakclub Utrecht en op Chessville is een portret over hem te lezen:

http://www.chessville.com

 

o-o-o-o-o-o-o

 

Fricis Apsenieks  (07.04.1894 – 25.04.1941)

Van de Let Fricis Apsenieks heb ik geen of weinig gegevens. De overlijdensdatum op zich geeft geen inzicht in de doodsoorzaak. Een Russische correspondent meldt me dat het heel goed tbc geweest kan zijn. Operatie Barbarossa begon eerst op 22 juni 1941.

In het toernooiboek van de Stockholm Olympiade, eveneens 1937, staat een briljante overwinning van hem op de Amerikaan Rueben Fine.

Na de inlijving van zijn land door de Sovjet Unie neemt hij in 1941 met succes deel aan de het Letse SSR kampioenschap in Riga en behaalt in een veld van maar liefst achttien deelnemers de tweede plaats achter Koblentz. Petrov wordt hier gedeeld 3/4.

In het amateur-WK in Parijs, 1924, wint Apsenieks een leuke partij van Euwe.

Intussen is zeer recent een boek over hem verschenen, naar ik vermoed in het Lets. (Volgens het persbericht over dit boek zoals te lezen op de site van Van Stockum, is tbc inderdaad de doodsoorzaak geweest)

 

o-o-o-o-o-o-o

 

Endré (Andreas) Steiner (27.06.1901 – 29.12.1944)

De vermetele noemt Tartakower hem in zijn kleine boekje Neue Schachsterne der führenden Meister II. Teil uit 1935, en schrijft o.a. . für diesen Fanatiker des verwickelten Schachs gilt der SpruchEin Opfer kommt selten allein”, wie dies ja auch aus der nachliegenden Glanzpartie hervorgehen möge.

(Volgt de partij tegen Tartakower zelf uit het Budapester toernooi van 1929.)

 

Endré stamt uit een rijke schaakfamilie. Zijn vader schaakte en zijn broer was de sterke en bekendere Lajos Steiner die zich nog in maart 1939 in Australië vestigde. In ons land is de Amerikaan Herman Steiner nog het meest bekend. Hij deed immers mee in het formidabele toernooi in Groningen 1946. Ook was hij een geweldige propagandist van het schaken aan de Westkust. Hij is een neef van beide broers.

 

Endré, over wie wij het hier hebben, behaalde in Kemeri een voortreffelijk resultaat door als 6de te eindigen, vóór o.a. Tartakower, Fine, Stahlberg en Mikenas. Hij was daarmee the best of the rest na Flohr, Petrof, Reshevsky, Aljechin en Keres.

Het is wrang te lezen dat hij en zijn broer voor Hongarije deelnamen aan de onofficiële olympiade in München van 1936, georganiseerd door de Grootduitsche Schaakbond.

Zijn overlijdensdatum doet het ergste vermoeden en volgens Wikipedia zijn Endré - en zijn vader - inderdaad in een concentratie-kamp omgekomen.

Ook de Steiners waren van Joodse afkomst…

 

o-o-o-o-o-o-o

 

Savielly Tartakower (Rostov a.d. Don 22.02.1887 – Parijs 04.02.1956)

Door de Olympiade was Tartakower in 1939 in Argentinië. Hij bleef daar enige tijd maar keerde in 1940, vlak voor de ineenstorting in Frankrijk, waar hij zich in 1924 had gevestigd, terug. Als Lt Cartier diende hij in het leger van De Gaulle.

Hij had de Poolse nationaliteit maar ging na WOII niet meer naar Polen. Hij werd Fransman en overleed in 1956 in Parijs.

Hij was een voortreffelijker schaker, die aan talloze toernooien heeft meegedaan, een onuitputtelijk schaakschrijver, en Jood.

Maar hij is de dood ontsprongen en in 1946 was hij deelnemer in Groningen.

 

Op internet is nog veel over hem te vinden, o.a. een artikel – Een steen voor Tartakower - van Hans Ree op de site van de NRC.

Hij was befaamd om zijn citaten, bv.

“Tactiek is weten wat er op enig moment gedaan moet worden, strategie is weten wat er gedaan moet worden wanneer er niets te doen is.”

 

Bekende titels van zijn hand zijn o.a.

*  Die hypermoderne Schachpartie

* Tartacover vous parle (kostelijke teksten bij analyses van eigen partijen)

*  500 Master Games of Chess (samen met J. du Mont)

 

Leuk is ook Zoals ik het zag, Tartakowers verzamelde verslagen van de WK match Euwe-Aljechin in 1935, zoals die destijds in de Telegraaf zijn verschenen.

Zijn meeslepende schrijfstijl en enthousiaste bespreking in “het Schaakspel” van bv. zijn partij met zwart tegen Forgacz uit het grote toernooi in Sint Petersburg 1909, die door wit met een reeks fraaie pionoffers werd gewonnen, heeft beslist bijgedragen aan mijn liefde voor ons schaakspel.

 

o-o-o-o-o-o-o

 

Karlis Ozols (1912-1988)

War Crimes. Waar andere deelnemers de oorlog niet overleefd hebben of op een andere manier de oorlogstijd hebben ondergaan, is Karlis Ozols naar bekend is geworden een actieve Nazi geweest. De ongelooflijke feiten die over hem bekend zijn geworden, zijn – uiteraard – door Edward Winter, verzameld en gepubliceerd op diens onovertroffen website www.chesshistory.com. De kwaliteit van zijn onderzoekingen is ongeëvenaard. De bijzonderheden m.b.t. Ozols zijn te lezen op:

http://www.chesshistory.com/winter/extra/ozols.html

Hij is uitgeweken naar Australië en heeft daar met succes deel-genomen aan het schaakleven.

Voor wie het weten wil: Ozols eindigde in het toernooi als laatste, samen met Dr. Hasenfuss.

 

o-o-o-o-o-o-o

 

Vladimir Petrovs (27 sept. 1907 – 1943)

Petrovs won het toernooi in Kemeri 1937 samen met Flohr en Reshevsky. Een geweldig succes. Zijn beste prestatie ooit was zijn score aan het eerste bord van Letland op de Olympiade in Buenos Aires. Ach, was hij daar ook maar gebleven.

Teruggekeerd in Letland werd zijn land in 1940 door de Sovjet Unie geannexeerd. Aanvankelijk leek het nog wel te gaan. Hij deed mee met het Kampioenschap van de USSR in het najaar van 1940 en eindigde als 10de nog net in bovenste helft. Op internet lezen we:

 

”… werd hij wegens zijn talenkennis medewerker van TASS, het Sovjet persbureau. Na het kampioenschap van Moskou in 1942 verdween hij spoorloos.” *)

 

Na de oorlog wordt bekend dat hij in een van de vele straf/ werkkampen is omgekomen. Een bron spreekt van 1945, een recentere van 1943.

In het interessante Strategen im Hinterland – Das UdSSR-Schach 1941-1945 van Rolf Voland (uitg. 1998) staan enkele gegevens over Petrovs, o.a.:

“ ….. Teilnehmer an der UdSSR-Meisterschaft 1940 und an der Moskauer Stadtmeisterschaft 1941/42. Erfolgreicher Teilnehmer an den ersten Kriegs-turnieren der UsSSR bis 1942. Kam im Gulag Workuta um.”

 

Over hem is onlangs een biografie verschenen, die ik overigens nog niet heb kunnen raadplegen:

Vladimirs Petrovs door A. Fride

A Chessplayer’s story from greatness to the gulags.



o-o-o-o-o-o-o

 

Dr. Wolfgang. R. Hasenfuss  ? - ?

Won in Folkestone 1933 voor Letland in 4 zetten van Combe. Maar met welke zetten? Discussie bij Edward Winter.**)

Geen persoonlijke gegevens.

 

o-o-o-o-o-o-o

 

Vladas Ionowitsj Mikenas  (1910 – 1992)

Geboren in Letland, vestigde zich in 1931 in Litouwen. Enkele keren landskampioen, later deelnemer aan negen Kampioenschappen van de USSR. Geen persoonlijke gegevens.

 

o-o-o-o-o-o-o

 

Theodor Berg (Riga, 1902 - 1966)

Lets schaakmeester. Geen persoonlijke gegevens gevonden.

 

o-o-o-o-o-o-o

 

Ludwig Rellstab (Berlijn, 23.11.1904 – Wedel, 14.02.1983)

Rellstab was een succesvolle schaker in het vooroorlogse Duitsland en won diverse toernooien. Van april 1943 tot september 1944 was hij hoofdredacteur van de Deutsche Schachzeitung. Hij werd opgeroepen voor het leger en werd tot het einde van WOII in Oostenrijk en Hongarije als soldaat ingezet. (Wikipedia)

Rellstab was in het Kemeri toernooi niet op dreef, schrijft het toernooiboek. Maar zijn overwinning op Reshevsky was voortreffelijk.

 

o-o-o-o-o-o-o

 

Eero Einar Böök (09.02.1910 – 07.01.1990)

In 1947 Noords kampioen samen met Stoltz. De Fin was deelnemer aan het Interzonale toernooi in Stockholm 1948 met een score van 50%.

In mijn bibliotheek staat een boekje van hem: Shakki  Strategiaa ja taktiikkaa uit 1945.

Over zijn leven in oorlogstijd is mij niets bekend.

 

o-o-o-o-o-o-o

 

Paul Keres (Narva, 07.01.1916 – Helsinki, 05.06.1975)

Keres, die aan alle kandidatentoernooien deelnam, ook aan het AVRO toernooi, is zo bekend dat er op deze plaats geen noodzaak is om hem uitvoerig te bespreken. Gemakkelijk heeft hij het in de oorlog niet gehad; zijn land was al in 1940 door de Sovjets ingelijfd. In die periode werd hij nog vierde in het Absolute Schaakkampioenschap van de USSR in 1941. Dat zelfde jaar bezetten de Duitsers Estland. Zijn deelname aan toernooien in Groot-Duitsland, bv. in Salzburg, zijn hem later, toen Estland weer onder Sovjet bewind kwam, niet in dank afgenomen. Hij werd bv. niet afgevaardigd naar Groningen 1946. Toch werd hij vrij snel in genade aangenomen en hij won in 1947 alweer belangrijke prijzen en was in 1948 deelnemer aan het WK. Onduidelijk is of hij hiervoor een prijs heeft moeten betalen, bv. in de vorm van bevoordeling van Botwinnik.

 

o-o-o-o-o-o-o

 

Salo Landau (Bochnia 01.04.1903- Polen 1943)

Het Gedenkboek Partij verloren … van Eggink en Schelfhout, 1947, verhaalt van het verschrikkelijke lot van Landau, zijn nog jonge vrouw en dochtertje, een Joods gezin.

 

Salo Landau

foto Partij Verloren ….

 

Zijn vader vluchtte met zijn gezin in het begin van de Eerste Wereldoorlog uit Polen naar Wenen. Daarvandaan werd Salo wegens voedselgebrek naar vrienden in Rotterdam gestuurd. Begin jaren twintig werd hij lid van de NRSV in Rotterdam. Zijn ontwikkeling zette door en in de jaren dertig was hij wel de tweede man na Euwe. Toen Euwe in 1936 niet aan het NK deelnam, werd Landau zijn opvolger als Nederlands Kampioen. Tot in 1941 nam hij – met succes – deel aan allerlei schaakwedstrijden. In 1942, lezen we in het gedenkboek, publiceerde hij nog in het Tijdschrift, zij het onder de naam van K. J. Nieukerke. Na lange voorbereiding ondernam hij met zijn vrouw een vluchtpoging naar Zwitserland. Zijn dochtertje was ondergedoken. Bij het station van Breda werd hij met zijn vrouw opgepakt. Via Amersfoort kwam hij in Polen terecht, waar hij is 1943 overleden. Zijn vrouw, die rechtsreeks naar Wersterbork is afgevoerd, en dochtertje, na verraad ook in Westerbork terechtgekomen, werden 12 oktober 1944 in Auschwitz omgebracht.

 

*)  http://people.zeelandnet.nl/corjansen/Pages/SovjetChess.htm

       Zeer interessant stuk over het schaken onder de Sovjets.

 

**) http://www.chessbase.com/newsprint.asp?newsid=4137 

 

 

 

Het toernooiboek

 

De aanleiding voor deze geschiedenissen is – zoals gezegd - het toernooiboek van Kemeri 1937. Het is er een uit de onlangs uitgegeven reprint oplage van 500 stuks. Niets uit deze uitgave wijst erop dat dit een herdruk is; twee plakstroken vermelden echter:


<Internationaler SchachklubNovaya OdessaReprint Auflage: 500>

 

Het boek bevat behalve een interessante inleiding over o.a. de geschiedenis van het Baltische schaakleven.

Vanzelfsprekend worden er waarderende teksten gevonden over de Let Petrov die de gedeelde eerste plaats, met Flohr en Reshevsky, wist te bereiken.

Het gaat in het boek natuurlijk om de partijen en ze staan er allemaal in, met analyses. We gaan er vanuit dat de (meeste) analyses door Petrov gemaakt zijn. Zeer de moeite waard want er zijn veel mooie partijen gespeeld, b.v. LandauBöök (1ste schoonheidsprijs), BöökReshevsky, Aljechin – Fine, LandauFeigin, enz.

Het toernooi werd gewonnen door het trio Reshevsky, Petrovs en Flohr, op een half punt gevolgd door Aljechin en Keres. E. Steiner werd zesde.

 

Das Grosse Internationale Schachmeisterturnier zu Kemeri in Lettland 1937
Riga, 1938 Verlag  der AG Walters und Rapa, Repr. 500 expl. 280 pag.                                                                             
Uitvoerige analyses; pag 3 t/m 43 inleiding
Veel los ingeplakte afbeeldingen

Tom van Bokhoven

mei 2009

 

 

www.tomsschaakboeken.nl